Мастацкая літаратура

Гэта першы па часе напісання раман Уладзіміра Караткевіча.

Ён быў надрукаваны асобнай кнігай толькі ў 1982 годзе пад назвай "Нельга забыць". Пралог пад назвай "Паром на бурнай рацэ" выходзіў як асобнае апавяданне. У раман уключаны вершы і паэмы, напісаныя галоўным героем Андрэем Грынкевічам, якія друкаваліся ў зборніках Караткевіча як самастойныя творы.

Імя Івана Мележа застанецца ў нацыянальнай і сусветнай літаратуры дзякуючы створанай ім эпічнай «Палескай хроніцы» – глыбокаму філасофска-мастацкаму асэнсаванню жыцця Беларусі ў пераломныя 1920-1930-я гады.

Раман «Людзі на балоце», які распачынае хроніку, уводзіць чытача ў беларускі свет вёскі Курані, дзе здзяйсняецца драма жыцця і кахання галоўных герояў. Сам Мележ невыпадкова называў свой твор «лірычным раманам». Не прачытаўшы «Людзей на балоце», сапраўды немагчыма спасцігнуць душу беларуса, ягоны нацыянальны характар, мары і памкненні.

Імя Івана Мележа застанецца ў нацыянальнай і сусветнай літаратуры дзякуючы створанай ім эпічнай "Палескай хроніцы" – глыбокаму філасофска-мастацкаму асэнсаванню жыцця Беларусі ў пераломныя 1920-1930-я гады. Раман "Людзі на балоце", які распачынае хроніку, уводзіць чытача ў беларускі свет вёскі Курані, дзе здзяйсняецца драма жыцця і кахання галоўных герояў. Сам Мележ невыпадкова называў свой твор "лірычным раманам". Не прачытаўшы "Людзей на балоце", сапраўды немагчыма спасцігнуць душу беларуса, ягоны нацыянальны характар, мары і памкненні.

Лёгкапараненаму малодшаму лейтэнанту Леаніду Васілевічу даручаюць даставіць у штаб трох палонных немцаў. Пасля жорсткіх баёў, якія перажылі байцы пад Кіраваградам, заданне падаецца ім лёгкай прагулянкай. Каб жа ведаў быкаўскі герой, якім пеклам абернецца для яго гэты шлях, напрыканцы якога ён зразумее старажытнае прароцтва: "Жывыя пазайздросцяць мёртвым"!

Праз дваццаць гадоў Васілевіч пазнае ў выпадковым сустрэчным віноўніка сваіх пакутаў, якога даўно ненавідзіць за подласць і здраду. Яны апынуцца за адным столікам у мінскім рэстаране...

Васіль Быкаў сам моцна пацярпеў за аповесць ад цэнзуры, аглабельнай крытыкі і палітычнага пераследу. А ён жа проста пісаў пра вайну жорсткую праўду.

Раман "Мэфіста" (1936) – адзін з асноўных твораў Клаўса Мана, пісьменніка і журналіста, сына славутага Томаса Мана. Апісаная ў рамане сітуацыя адбываецца ў перыяд усталявання ў Нямеччыне таталітарнага рэжыму.

Паказаная "з сярэдзіны", яна выдатна ілюструе, як паступова мяняюцца погляды персанажаў. Напачатку яны амаль усе стаяць на прагрэсіўных пазіцыях, але неўзабаве адны, цвёрда трымаючыся сваіх прынцыпаў, вымушаныя іміграваць або гінуць у выніку рэпрэсій, a другія, стаўшы на шлях канфармізму, угаворваюць сябе на магчымасць "супрацоўніцтва з д'яблам" і сваімі "добрымі намерамі" брукуюць сабе дарогу ў пекла. 

Гісторыя Першай сусветнай вайны расказваецца з пункту гледжання простага салдата: дзевятнаццацігадовы Паўль Боймер прыходзіць на фронт наіўным дабравольцам, які толькі што скончыў школу.

Але ягоны пачатковы энтузіязм і захапленне вайной як цікавай прыгодай знікаюць пасля сутыкнення з брутальнасцю бойні і бессэнсоўнасцю смерцяў ягоных таварышаў.

Эрых Марыя Рэмарк раптоўна стаў вядомым у 1929 годзе дзякуючы сваёй праўдзе аб вайне.

Раман "На Заходнім фронце без перамен" – класіка сусветнай літаратуры, што гучыць надзвычай актуальна і сёння.

Эпічная трылогія Якуба Коласа "На ростанях" складаецца з трох раманаў: "У палескай глушы", "У глыбі Палесся", "На ростанях". У ёй расказваецца пра лёс беларускай інтэлігенцыі пачатку ХХ стагоддзя, пошукі шляхоў развіцця і свайго месца ў новых варунках. Адзін з асноўных твораў беларускай літаратуры.

Паэма Народнага паэта Беларусі Якуба Коласа "Новая зямля" – першы беларускі буйны эпічны твор. Гэта кніга, якая павінна быць у біблятэцы кожнага, хто лічыць сябе беларусам. Не толькі таму, што гэта першая нацыянальная паэма, якую справядліва лічаць энцыклапедыяй жыцця беларускага сялянства, класічным творам нашай літаратуры, а перад усім таму, што гэта выдатная паэзія. Сам Якуб Колас лічыў яе асноўнай паэмай ва ўсёй сваёй паэтычнай творчасці.

Першы прафесійны беларускі пісьменнік Новага часу Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч iмкнуўся ахапiць сваiмi творамi ўвесь абсяг беларускай лiтаратуры ХIХ стагоддзя.

Ён пісаў п'есы, оперныя лібрэта, вершаваныя аповесці і апавяданні, балады і вершы, частка з якiх увайшла ў гэты зборнiк.

Творы Дуніна-Марцінкевіча здольныя задаволiць густ кожнага чытача – аматара даўнiны, прыхiльнiка лiтаратуры для душы i сэрца, цiкаўнага школьнiка i студэнта, лiтаратурнага гурмана.

Вашай увазе прадстаўлена кніга "Пакахай мяне, салдацік".

Новае выданне аднаго з самых вядомых і любімых твораў беларускай дзіцячай літаратуры. У кнігу ўвашло больш за 90 ілюстрацый вядомай мастачкі Лізаветы Лянкевіч.

"Палескія рабінзоны" – аповесць пра прыгоды і ўменне не здавацца нават у безнадзейных сітуацыях. Двое сяброў-падлеткаў церпяць "караблекрушэнне" падчас разводдзя Прыпяці і больш за месяц шукаюць спосабы выжыць на востраве і вярнуцца дадому, а заадно знаёмяцца з прыродай Палесся і вымушаны ўступіць у барацьбу з кантрабандыстамі.

Кніга будзе цікавай дзецям ад 8-10 гадоў і, безумоўна, дарослым (тым, якія ў дзяцінстве вельмі любілі гэтую кнігу, а таксама тым, якія пакуль яе не чыталі).

Янку Маўра, які найперш пісаў для юных чытачоў, можна лічыць у беларускай літаратуры заснавальнікам прыгодніцкага жанру. Самая папулярная аповесць Маўра "Палескія рабінзоны" напісана ў найлепшых традыцыях раманаў Жуля Верна або Даніэля Дэфо. У кнігу таксама ўвайшла аповесць "Сын вады".

Адама Міцкевіча прынята называць польскім паэтам, але героі амаль усіх яго самых вядомых твораў жывуць у ягонай роднай Літве-Беларусі. І не проста жывуць, а мараць пра свабоду Бацькаўшчыны, кахаюць, палююць, ладзяць гасцінныя бяседы і ваююць за справядлівасць.

Наваградская шляхта паказвае сваю вальналюбнасць, імкненне не скарацца любым акупантам, але адначасна яна ўражвае наіўнасцю і… чыста беларускай хітраватасцю. А сцэна адчайнай бітвы нашай шляхты з рэгулярным расійскім войскам, у складзе якога таксама ёсць беларусы, – адна з самых запамінальных сцэн у літаратуры ХІХ стагоддзя.

Чытач знаёміцца з другой часткай "Палескай хронікі" Івана Мележа, дзе сустрэнецца са знаёмымі героямі – Васілём Дзятлам, Ганнай Чарнушкай, Халімонам і Яўхімам Глушакамі, "бальшавіком з чалавечым тварам" Апейкам. З'яўляюцца і новыя – зацяты калектывізатар Башлыкоў, паэт Алесь Маёвы. Пісьменнік працягвае разгортваць апавядальную плынь, якую можна назваць сагай пра Палессе і параўнаць з творамі Галсуорсі, Фолкнера, Гарсія Маркеса, якія ад рэгіянальнага ішлі да ўніверсальнага. Цэнтрам створанага Мележам свету па-ранейшаму застаюцца Курані, дзе хаты стаялі на востраве, дзе кахаліся Васіль і Ганна. І...працягваюць кахаць, нягледзячы ні на што – ні на Глушакоў, ні на вясковую мараль, ні на калектывізацыю. Але не пакідае Васіля мара пра зямлю запаветную, тую, што каля цагельні...

Чытач знаёміцца з другой часткай "Палескай хронікі" Івана Мележа, дзе сустрэнецца са знаёмымі героямі – Васілём Дзятлам, Ганнай Чарнушкай, Халімонам і Яўхімам Глушакамі, "бальшавіком з чалавечым тварам" Апейкам.

З'яўляюцца і новыя – зацяты калектывізатар Башлыкоў, паэт Алесь Маёвы. Пісьменнік працягвае разгортваць апавядальную плынь, якую можна назваць сагай пра Палессе і параўнаць з творамі Галсуорсі, Фолкнера, Гарсія Маркеса, якія ад рэгіянальнага ішлі да ўніверсальнага. Цэнтрам створанага Мележам свету па-ранейшаму застаюцца Курані, дзе хаты стаялі на востраве, дзе кахаліся Васіль і Ганна. І... працягваюць кахаць, нягледзячы ні на што – ні на Глушакоў, ні на вясковую мараль, ні на калектывізацыю. Але не пакідае Васіля мара пра зямлю запаветную, тую, што каля цагельні...

Дзе знаходзіцца Белая Русь? Гэта вядома ўсяму свету, даводзіць ужо ў першым сказе сваёй аповесці Вайніслаў Казімір Суліма-Савіч-Заблоцкі.

Назва твора – такая ж "шматпавярховая", як і імя яе аўтара: "Апавяданне І-е, Арлалёты і Падканвойны, або Полацкая шляхта (Жаніцьба Ямці Пана Шатана Старэйшага)". Як у фільме-фэнтэзі, паўстае тут старажытны паганскі алтар – "стол Гарыславы", гарыць вогнішча ў ноч на Івана Купалу, плешча цёмнымі водамі Жэраўскае возера, выходзіць з лесу Вужыны кароль, пагрозліва зыркае пачварны васіліск.

Сярод гэтых дзівосаў і цудаў нараджаюцца, жывуць і паміраюць, кахаюць, ненавідзяць і шукаюць сэнс жыцця высакародны ўладальнік Арлапольскага замка Януш Павел Арлалёт, стары Мечнік са Шчароты і яго дачка Зоф'я, камісар Жэраўскага маёнтка пан Бурба...

Чалавек не быў бы чалавекам, а народ – народам, каб іх не хвалявалі думкі пра заўтрашні дзень, каб яны не імкнуліся развітацца з мінулым і здабыць для сябе і нашчадкаў больш годнае жыццё. У сваім рамане "Пошукі будучыні" класік беларускай літаратуры Кузьма Чорны адлюстроўвае лёс беларусаў у час вялікіх выпрабаванняў.

У кнiгу ўвайшлi найбольш значныя творы беларускага класiка Максiма Багдановiча, якi пры жыццi марыў пра зборнiкi паэзii "Пярсцёнак" ды "Шыпшына". Гэтае выданне ў пэўнай ступенi выконвае яго запавет.

Цікавым і годным працягам традыцый колісь ананімных паэм ХІХ стагоддзя "Энеіда навыварат" і "Тарас на Парнасе" стаў у беларускай літаратуры бурлескна-сатырычны "Сказ пра Лысую гару".

Тры дзесяцігоддзі твор распаўсюджваўся падпольна, а потым друкаваўся шматтысячнымі тыражамі пад псеўданімам Францішак Вядзьмак-Лысагорскі. У 2003 годзе ў аўтарстве фенаменальна папулярнай і камерцыйна паспяховай паэмы прызнаўся народны паэт Беларусі, трыбун і публіцыст, песеннік і фалькларыст, грамадскі дзеяч і вучоны Ніл Гілевіч. Яго пяру належыць і першы беларускамоўны раман у вершах "Родныя дзеці".

Асноўная сюжэтная лінія твора знітаваная з лёсам музыкі і кампазітара Сцяпана Вячоркі, які праз шмат гадоў сустракае ў роднай вёсцы свае былое каханне – Альжбету Кудзёлку, а таксама яе дачку Мар’яну.

У сівой беларускай даўніне Уладзімір Караткевіч адшукаў і пераказаў сучаснікам драматычныя, пранізліва-кранальныя гісторыі пра каханне, высакароднасць і незнішчальную любоў да жыцця. Барвяны нобіль Раман Ракутовіч падымае мужыцкі бунт, каб заваяваць волю для прыніжаных суайчыннікаў і для сваёй каханай, прыгоннай сялянкі Ірыны ("Сівая легенда").

Якое ж вытанчанае ў сваёй жорсткасці пакаранне рыхтуюць для закаханых бязлітасныя суддзі? Герой "Ладдзі Роспачы" Гервасій Выліваха бавіць час на вясёлых ігрышчах і ў любоўных прыгодах. "Бабздыр несамавіты" яшчэ не ведае, хто будзе яго апошняя ў жыцці жанчына, якое будзе яго апошняе каханне і чым завершыцца ягоны шахматны паядынак з пані Смерцю.

Фантастыка, містыка, страхі, гумар шыбенікаў – у гэтым творы ўсё, чым вабіць літаратурнае барока. Шляхцічу Міхалу Яноўскаму наканавана патрапіць у мройную дзяржаву цыганоў і сустрэцца з яго вялікасцю Якубам Першым... ("Цыганскі кароль").

У сівой беларускай даўніне Уладзімір Караткевіч адшукаў i пераказаў сучаснiкам драматычныя, пранізліва-кранальныя гісторыі пра каханне, высакароднасць і незнішчальную любоў да жыцця. Барвяны нобіль Раман Ракутовіч падымае мужыцкі бунт, каб заваяваць волю для прыніжаных суайчыннікаў і для сваёй каханай, прыгоннай сялянкі Ірыны ("Сівая легенда"). Якое ж вытанчанае ў сваёй жорсткасці пакаранне рыхтуюць для закаханых бязлітасныя суддзі?

Герой "Ладдзі Роспачы" Гервасій Выліваха бавіць час на вясёлых ігрышчах і ў любоўных прыгодах. "Бабздыр несамавіты" яшчэ не ведае, хто будзе яго апошняя ў жыцці жанчына, якое будзе яго апошняе каханне і чым завершыцца ягоны шахматны паядынак з пані Смерцю.

Фантастыка, містыка, страхі, гумар шыбенікаў – у гэтым творы ўсё, чым вабіць літаратурнае барока. Шляхцічу Міхалу Яноўскаму наканавана патрапіць у мройную дзяржаву цыганоў і сустрэцца з яго вялікасцю Якубам Першым... ("Цыганскі кароль").

Імя Кастуся Тарасава ў беларускай літаратуры стаіць побач з імем Уладзіміра Караткевіча. Гэтыя знакамітыя пісьменнікі цудоўна дапаўняюць адзін аднаго. Калі Караткевіч уваскрашаў атмасферу і каларыт даўніны, то Тарасаў даваў другое жыццё рэальным гістарычным асобам. Ён неверагодна глыбока ведаў і адчуваў гісторыю – яе матэрыяльны свет разам з патаемнымі рухамі чалавечай душы.

"Скарбы князёў Радзівілаў..." – твор, які не проста захапляе і не адпускае. Ён выводзіць чытачоў за межы літаратурнага сюжэта, пакідаючы надзею ўсім шукальнікам старадаўніх скарбаў.

Міхась Стральцоў, якога называюць пісьменнікам па прызванні і псіхолагам па натуры, неверагодна ўзбагаціў айчыннае прыгожае пісьменства. Ён праявіў сябе тонкім псіхолагам, знаўцам побыту вёскі і горада. Узнёсла і разважліва аналізаваў майстэрства Ф. Багушэвіча, Я. Купалы, Я. Коласа, М. Багдановіча, Ц. Гартнага і іншых. У кнігу яго выбраных твораў увайшлі эсэ "Загадка Багдановіча" і апавяданні "Смаленне вепрука", "Сена на асфальце", "Свет Іванавіч, былы донжуан".

Творы Васіля Быкава не толькі ўтрымліваюць глыбокія думкі пра жыццё, людзей і іх адносіны, але і па-майстэрску адлюстроўваюць перажыванні і ўнутраныя канфлікты чалавека, які трапіў у надзвычайныя абставіны.

У кнігу ўвайшлі выбраныя творы Народнага паэта Беларусі, намінанта Нобелеўскай прэміі па літаратуры Рыгора Барадуліна. У ёй змешчаны як хрэстаматыйныя творы, так і эсэ, запісы, вершы апошніх гадоў і дзён.

В рамане Эрыха Марыі Рэмарка "Тры таварышы" апавядаецца пра дружбу, каханне і барацьбу з наступствамі Першай сусветнай войны.

Галоўныя героі – трое сяброў, Роберт, Отто і Готфрыд, стараюцца знайсці свой шлях у пасляваеннай Германіі, дзе пануюць разруха і нявызначанасць. Яны адкрываюць невялікі бізнес па рамонце аўтамабіляў, маруючы пра стабільнасць і светлую будучыню. Аднак над іх галовамі ўсё яшчэ навісла цені вайны, якая змяняе жыцця людзей і разбурае надзеі.

У рамане закранаюцца тэмы страты, вернасці і пошуку сэнсу жыцця ў хаосе. Паступова кожны з персанажаў сутыкаецца з асабістымі трагедыямі і выбарам: пакінуць усё як ёсць або імкнуцца да зменаў.

"Тры таварышы" – гэта не толькі гісторыя пра дружбу, але і глыбокае разважанне пра чалавечую долю і каштоўнасць жыцця ў цяжкія часы.

Парыж напярэдадні Другой сусветнай вайны. Доктар Равік, якому ўдалося ўцячы з канцэнтрацыйнага лагера, хаваецца ў завулках французскай сталіцы. Сустрэўшы там свайго кáта, агента гестапа Хааке, Равік нечакана аказваецца тварам да твару з чалавекам, які ўвасабляе ненавісны несправядлівы рэжым. Але ў яго ёсць і асабістыя рахункі, бо на сумленні Хааке – смерць жанчыны, якую Равік кахаў.

Хвалююча і палка звязвае Рэмарк эмігранцкі лёс доктара Равіка з гісторыяй кахання і падымае пытанне пра тое, ці мае асобны чалавек права на самаабарону ад прыгнёту і пераследу ў часы беззаконня. 

Прапанаваныя аповесці прызнанага майстра ваеннай прозы Васіля Быкава апісваюць асобныя эпізоды з франтавога жыцця савецкіх байцоў. На першы погляд, у іх няма нічога выключнага – такія падзеі дзе-нідзе адбываліся штодня і звесткі пра іх нават не траплялі ў вайсковыя сводкі. Але кожны з герояў узрастае да асабістага подзвігу, які і стане маленькай часцінкай Вялікай Перамогі. 

Янка Купала заслужана лічыцца не толькі вялікім паэтам, але і творцам будучыні беларускай нацыі. Паводле ягоных прароцтваў і азарэнняў склалася матрыца гістарычнага развіцця Беларусі, яе руху да дзяржаўнай незалежнасці. Беларусацэнтрызм – тое, чым прасякнута ўся творчасць паэта-прарока, які прадбачыў галоўныя падзеі і з'явы ХХ стагоддзя – крывавыя катаклізмы і войны, таталітарызм і выдаткі глабалізацыі.

Хто яны, "тутэйшыя" са знакамітай аднайменнай п'есы? Гэта мастацкі маркер беларусаў, якія адчулі сваю адметнасць, але не дайшлі да беларускасці. Галоўны купалаўскі "тутэйшы" Мікіта Зносак калісь марыў пра змяшанне моваў і этнасаў – і што ж, у эпоху глабалізацыі тое нібыта спраўджваецца...

На сённяшнія рэаліі пясняр глядзіць з той самай задуменнай, прыхаванаю ў вусах усмешкай: маўляў, усё мінецца.

Янку Маўра, які пісаў найперш для юных чытачоў і творча засвойваў традыцыі Жуля Верна, Фенімора Купера і Майн Рыда, заслужана лічаць заснавальнікам прыгодніцкага жанру ў беларускай літаратуры. Дзеянне аповесці "У краіне райскай птушкі" адбываецца на ціхаакіянскіх выспах Новай Гвінеі, дзе калісьці пабываў славуты вучоны-этнограф, антраполаг і падарожнік, заступнік абарыгенаў Мікалай Міклуха-Маклай. Папуас Саку хлопчыкам патрапіў у місіянерскую школу і шчыра паверыў у хрысціянскую ідэю ўсеагульнага даравання і любові, аднак пераканаўся, што белыя каланізатары груба парушаюць святыя запаветы. Аповесць "ТВТ" чытаецца з цікавасцю не меншай, чым культавыя "Палескія рабінзоны". Гэты твор тэматычна перагукаецца з гайдараўскім "Цімурам і яго камандай", аднак напісаны быў значна раней.