Мастацкая літаратура

Янка Купала заслужана лічыцца не толькі вялікім паэтам, але і творцам будучыні беларускай нацыі. Паводле ягоных прароцтваў і азарэнняў склалася матрыца гістарычнага развіцця Беларусі, яе руху да дзяржаўнай незалежнасці. Беларусацэнтрызм – тое, чым прасякнута ўся творчасць паэта-прарока, які прадбачыў галоўныя падзеі і з'явы ХХ стагоддзя – крывавыя катаклізмы і войны, таталітарызм і выдаткі глабалізацыі.

Хто яны, "тутэйшыя" са знакамітай аднайменнай п'есы? Гэта мастацкі маркер беларусаў, якія адчулі сваю адметнасць, але не дайшлі да беларускасці. Галоўны купалаўскі "тутэйшы" Мікіта Зносак калісь марыў пра змяшанне моваў і этнасаў – і што ж, у эпоху глабалізацыі тое нібыта спраўджваецца...

На сённяшнія рэаліі пясняр глядзіць з той самай задуменнай, прыхаванаю ў вусах усмешкай: маўляў, усё мінецца.

Усякае можа прымроіцца: і хвост русалкі ў цёмных водах Свіслачы, і прывідны сілуэт балерыны ля Опернага тэатра, і лішняя статуя на Варотах Мінска, і крыважэрныя пасажыры ў паўночным таксі. Упэўненыя, што вам прымроілася? Асцярожна! Нікому не прызнавайцеся, што чуеце, як на пероне звоніць звон, не сварыцеся з кандытарам універсама «Цэнтральны» і сачыце за зоркамі: яны знікаюць не проста так… У зборнік увайшлі апавяданні ўдзельніц таварыства беларускіх фантастаў «Шуфлядка пісьменніка». Пятнаццаць аўтарак, пятнаццаць твораў — пятнаццаць розных сусветаў. Аднак усе яны так ці інакш звязаныя з Мінскам, яго гісторыяй, адметнымі і цікавымі мясцінамі. Разам з героямі чытач пашпацыруе праспектамі і вулкамі сталіцы, наведае Мінскае мора і парк Перамогі, сустрэнецца з містычнымі і невытлумачальнымі з'явамі... Пісьменніцы абапіраюцца на беларускую міфалогію, але не пераказваюць падручнікі, а ствараюць свае мастацкія вобразы і сюжэты.

Народны пісьменнік Беларусі Іван Навуменка лічыцца буйным "ваенным" раманістам. Тым цікавей звярнуцца да яго лаканічных "побытавых" аповесцяў. Тры аповесці – "дзіцячая" "Вайна каля Цітавай копанкі", лірычныя "Інтэрнат на Нямізе" і "Развітанне ў Кавальцах" – фіксуюць унутраную біяграфію часу, пераменлівы малюнак жыцця трох перыядаў: перадваеннага, пасляваеннага і амаль сучаснага. Тое ж датычыць і апавяданняў: рамантыка "Сямнаццатай вясны" зменіцца песімізмам "Старавіленскага тракту". Усе творы зборніка цікавыя праекцыяй на сённяшняга чалавека і грамадства, якія ў значнай ступені – працяг і вынік учарашняга.

Даўно ўжо ён не быў такі гаваркі і адталы душой, як у гэты час, – ажно не пазнаваў сябе. Ды і яна з яе зважлівай цікаўнасцю да ягонага роднага неяк адразу пабліжэла, нібы яны здаўна былі знаёмыя і сустрэліся пасля доўгай цяжкай ростані.

Васіль Быкаў – імя, вядомае ўва ўсім свеце. Ягоная праўда пра вайну заўсёды не проста ўражвала, яна – апякала. Ягоная глыбіня спасціжэння ўзлётаў і падзенняў чалавечае натуры ў нашай літаратуры не мае сабе роўных. У кнігу Народнага пісьменніка Беларусі ўвайшлі аповесці "Альпійская балада" і "Пакахай мяне, салдацік", у якіх закранаецца тэма вайны.

Дзеянне рамана "Амок", назвай якога Янка Маўр кінуў творчы выклік вядомаму аўстрыйскаму пісьменніку Стэфану Цвейгу, адбываецца на інданезійскай выспе Ява.

Паўстанне тубыльцаў супраць галандскіх каланізатараў на караблі "Саардам" хутка ператварылася ва ўпартую барацьбу прыгнечаных за нацыянальнае і сацыяльнае вызваленне. Амок, паводле беларускага класіка, – гэта раптоўнае неўтаймоўнае псіхічнае захворванне, асляпленне роспаччу і адчаем ад галечы і бядотаў, якое ў стане афекту прыводзіць да крывавай лазні.

Энцыклапедычныя веды і грунтоўнае знаёмства з дакументамі, памножаныя на творчае ўяўленне і пісьменніцкі талент, дазволілі Янку Маўру стварыць надзвычай цікавае і адметнае мастацкае палатно.

Творчая біяграфія Васіля Быкава пачалася ў пасляваенныя гады. Пэўны час ён нават не быў перакананы, што літаратура ёсць яго жыццёвым прызваннем. Пераломным стаў 1951 год, калі на Курылах, дзе ў той час служыў Быкаў, ён напісаў апавяданні "Смерць чалавека" і "Абознік". Іх тэма – чалавек на вайне – і сталася галоўнай у яго творчым лёсе.

Раман Івана Шамякіна "Атланты і карыятыды" ў свой час набыў фенаменальную папулярнасць не толькі ў Беларусі. Здольнасць пісьменніка пранікаць у побыт савецкага грамадзяніна – партыйнага работніка, старшыні калгаса, дойліда, медыка – прынесла яму заслужаную вядомасць. Партрэт галоўнага героя – архітэктара Максіма Карнача – шмат у чым спісаны з сябра Івана Шамякіна, драматурга Андрэя Макаёнка, вядомага сваім жыццялюбствам, гумарам, прыхільнасцю да жанчын. Пісьменнік проціпаставіў свету чыноўнікаў і бяздарных архітэктараў накшталт Макаеда людзей творчых, жывых, шчырых. І пераканаў чытача, што менавіта яны – сапраўднае апірышча грамадства, яго атланты і карыятыды.

Падарункавае выданне з чароўнымі ілюстрацыямі аўтара.

Перад вамі другі дзённік дасведчанага нячысціказнаўцы Яна Клікста Лашкевіча, прысвечаны водным і балотным істотам ды духам. З яго вы даведаецеся не толькі пра тое, чым небяспечны Балотнік Звычайны, як прагнаць Ліхаманку і абараніцца ад Русалкі, але і пра тое, якім чынам уладкаваны чароўны свет і хто ж такія гэтыя нячысціказнаўцы. А самае галоўнае, чаму Ян Клікст вырашыў стаць адным з іх.

Падарункавае выданне з чароўнымі ілюстрацыямі аўтара.

Перад вамі дзённік дасведчанага нячысціказнаўцы, прысвечаны лясным нячысцікам. З яго вы даведаецеся, чым Лясун адрозніваецца ад Гаюна, хто такі Капялюшнік і як прыдбаць новыя боты сярод лесу. Акрамя таго, у гэтым дзённіку можна знайсці парады, як здабыць кавалачак кароны Вужынага Караля ды папараць-кветку, якая дае доступ да таямніц сусвету. На падрабязных ілюстрацыях можна разгледзець спакусніцу Зазоўку, небяспечнага Лядашціка, таямнічага Туросіка і нават такіх рэдкіх істотаў, як аднарог, лагішынскі воўк ды Паднор.

У свеце Вугеры спяваюць чароўныя камяні і плятуцца чары. Тут замкі і рыцары, прыгожыя князёўны ды старадаўнія легенды, падобныя на сны.

Але што здарыцца, калі сны стануць кашмарамі, спеў ахоўных камянёў перарвецца, а з цёмных куткоў да чалавечых сялібаў папаўзуць пачвары?.. Донай, прыёмны сын аднаго з уладароў княства, нават падумаць не мог, што апынецца на раздарожжы паміж светам людзей і не-людзей. Ці знойдзе ён у сабе сiлы стаць тым, кім хочуць яго бачыць, хто патрэбны людзям? І ці зможа ён нарэшце парушыць заклён і стаць самім сабой?

У аповесці Алеся Адамовіча "Венера, або Як я быў прыгоннікам" шмат аўтабiяграфiчнага, аўтарскага. У споведзi безыменнага героя разгортваецца кароткае жыццё Венеры Станкевiч, паказваецца яе трагедыя, што ў асноўным паўтарае трагедыю беларусаў. Гэта твор-пакаянне, дзе адлюстраваны працэс "разліку з мінулым".

Янка Купала – паэт нацыянальнага маштабу. І, як кожны класік, ён, з аднаго боку, добра вядомы чытачам са школы, а з другога – застаецца малазнаёмым для многіх беларусаў і асацыюецца са школьнай праграмай. Гэтая кніга – выдатная нагода перачытаць паэзію Купалы і зноў адкрыць яе для сябе. У зборнік увайшлі знакавыя вершы і паэмы Янкі Купалы розных перыядаў жыцця.

Пра канцэпцыю вокладкі

"Гэта сапраўдны лабірынт з уваходам і выхадам. Я яго зрабіў з усіх назваў твораў, якія ўвайшлі ў кнігу. Мы ўсе ў школе праходзілі Купалу. Прыйшоў час ПРАЙСЦІ яго па-новай". – Анатоль Лазар, дызайнер.

У новае выданне паэзіі Максіма Багдановіча «Выбранае» ўвайшлі 25 ілюстраваных паэтычных твораў, як даніна 25 гадам кароткага, але вельмі плённага жыцця выбітнага беларускага творцы.

У кнізе вы не знойдзеце самыя знакамітыя і папулярныя вершы паэта. Наадварот, шэраг незаслужана забытых, невядомых шырокаму колу чытачоў ці ўвогуле рэдкіх, але не менш значных твораў дасць магчымасць па-новаму паглядзець на спадчыну Максіма Багдановіча, адчыніць для сябе новыя грані яго глыбокага паэтычнага свету.

На старонках выдання, як у саміх вершах, так і ў аздабленні, вы ўбачыце спляценне прыродных матываў з філасофскімі метафарамі. Ілюстрацыі Юліі Давыдавай перакладаюць на візуальную мову вечныя і заўсёды актуальныя пытанні аб каханні і смерці, радасці і вечнасці, пра якія сёння прымушае нас па-іншаму задумацца Максім Багдановіч.

Створаная паводле класічных канонаў прыгодніцкай рамантыкі, гэтая аповесць Уладзіміра Караткевіча мае і нешта сваё, адметнае, нейкую ўласцівую ёй таямніцу-загадку, якую нават цяжка растлумачыць, а можна хіба адчуць.

Справа, вядома, не толькі ў напружанасці прыгодніцкага сюжэта, што па-майстэрску распрацаваны ў аповесці, і не ў загадкава-страхавітых малюнках кавалькады "дзікага палявання", што гойсае на сваіх "дрыкгантах" па беларускіх лясах, наводзячы жах на наваколле. На мой погляд, тут моцна ўражвае нешта іншае, што ідзе, мабыць, з глыбокіх нетраў жыцця, а таксама ад лепшых традыцый літаратурнага рамантызму ў духу Майн Рыда, Вальтэра Скота, Генрыка Сянкевіча.

У "Дзікім паляванні караля Стаха" ўсё сышлося ў сваёй залатой меры.

Васіль Быкаў

Гістарычны дэтэктыў "Дзікае паляванне караля Стаха" – адзін з найбольш папулярных твораў класіка беларускай літаратуры Уладзіміра Караткевіча. Створаная паводле класічных канонаў прыгодніцкай рамантыкі, гэтая аповесць мае і нешта сваё, адметнае, нейкую ўласцівую ёй таямніцу-загадку, якую нават цяжка растлумачыць, а можна хіба адчуць.

Падарункавае выданне з ілюстрацыямі выдатнага беларускага мастака-графіка Юрыя Якавенкі.

Гістарычны дэтэктыў "Дзікае паляванне караля Стаха" – адзін з найбольш папулярных твораў беларускай літаратуры. Створаны паводле класічных канонаў прыгодніцкай рамантыкі, ён мае і нешта сваё, адметнае, нейкую ўласцівую ёй таямніцу-загадку, якую нават цяжка растлумачыць, а можна хіба адчуць.

Фантастыка, містыка, страхі, гумар шыбенікаў – у аповесці "Цыганскі кароль" ёсць ўсё, чым вабіць літаратурнае барока. Шляхцічу Міхалу Яноўскаму наканавана патрапіць у мройную дзяржаву цыганоў і сустрэцца з яго вялікасцю Якубам Першым...

У кнігу выбраных твораў беларускага паэта, філосафа, эсэіста Алеся Разанава (1947-2021) уключаны вершы, пункціры, квантэмы, паэмы, версэты, вершаказы, зномы, якія адабраў сам паэт для сваёй анталогіі "З маланкаю ў сэрцы" ў 2019 годзе. У гэты зборнік увайшло не ўсё адабранае – у рукапісе было каля 1200 старонак, – але асноўныя кірункі творчых пошукаў аўтара ў кнізе прадстаўлены.

У заключнай частцы «Палескай хронікі» дзеянні разгортваюцца ў 30-я гады ХХ стагоддзя. На першы план рамана выходзяць стасункі паміж Ганнай і Башлаковым.

Аднак такое простае жаданне кахаць і быць разам з дарагім чалавекам натыкаецца на жорсткія рамкі класавай і ідэалагічнай барацьбы, немагчымасць будаваць прыватнае жыццё ва ўмовах таталіратнай сістэмы.

Гістарычная аповесць "Зброя" Уладзіміра Караткевіча тэматычна знітаваная з раманам "Каласы пад сярпом тваім", але гэта не працяг, а своеасаблівае адгалінаванне ад выдатнага эпічнага твора. Сярод герояў аповесці – ужо знаёмыя чытачам "Каласоў" Алесь Загорскі, Мсціслаў Маеўскі, браты Кандрат і Андрэй Кагуты. Дзеянне адбываецца ў 1862 годзе ў Маскве, куды Алесь са сваімі сябрамі прыязджае па даручэнні Кастуся Каліноўскага здабываць зброю будучым паўстанцам.

Майсей Кульбак (1896-1937) – сярод найбольш значных беларуска-яўрэйскіх пісьменнікаў, якія пісалі на мове ідыш, што ў 1920-я гады была адной з афіцыйных моваў БССР. Жыццёвы шлях Кульбака трагічна абарваўся 29 кастрычніка 1937 года, калі былі расстраляныя 22 беларускія літаратары. Раман "Зельманцы" – гэта Атлантыда тагачаснага яўрэй скага жыцця, непаўторна і шматфарбна паказанага праз гісторыю старасвецкага мінскага двара.

Аповесць Васіля Быкава "Знак бяды" – адзін з самых глыбокіх і праўдзівых твораў пра вайну і міжваенны перыяд на тэрыторыі Беларусі.

Сімвалізм і псіхалагічная дакладнасць персанажаў, бескампрамісны погляд на трагічныя падзеі робяць твор актуальным і цікавым для самага шырокага кола чытачоў.

Уладзімір Караткевіч – гонар і сумленне беларускай літаратуры. Яго твор "Каласы пад сярпом тваім" ў 2016 годзе прызнаны чытачамі самай важнай кнігай, якая паўплывала на развіццё беларусаў як нацыі. Раман апісвае станаўленне беларускай нацыі на прыкладзе шляхецкай сям'і Загорскіх. Падзеі адбываюцца на Магілёўшчыне, Гродзеншчыне, у Вільні, Пецярбурзе, Маскве, Варшаве – у сялянскім асяроддзі і ў дваранскіх палацах, на студэнцкіх сходках і ў навучальных установах, у салонах і гасціных вышэйшых саноўнікаў і на вуліцах шматлюдных гарадоў.

У кнізе дзейнічаюць як літаратурныя персанажы, народжаныя мастацкай фантазіяй, так і рэальныя гістарычныя асобы – К. Каліноўскі, З. Серакоўскі, В. Дунін-Марцінкевіч, С. Манюшка, Т. Шаўчэнка, У. Сыракомля.

Уладзімір Караткевіч – гонар і сумленне беларускай літаратуры. Яго твор "Каласы пад сярпом тваім" ў 2016 годзе прызнаны чытачамі самай важнай кнігай, якая паўплывала на развіццё беларусаў як нацыі.

Раман апісвае станаўленне беларускай нацыі на прыкладзе шляхецкай сям’і Загорскіх. Падзеі адбываюцца на Магілёўшчыне, Гродзеншчыне, у Вільні, Пецярбурзе, Маскве, Варшаве – у сялянскім асяроддзі і ў дваранскіх палацах, на студэнцкіх сходках і ў навучальных установах, у салонах і гасціных вышэйшых саноўнікаў і на вуліцах шматлюдных гарадоў.

У кнізе дзейнічаюць як літаратурныя персанажы, народжаныя мастацкай фантазіяй, так і рэальныя гістарычныя асобы – К. Каліноўскі, З. Серакоўскі, В. Дунін-Марцінкевіч, С. Манюшка, Т. Шаўчэнка, У. Сыракомля. 

Славуты карэла-фінскі паэтычны эпас упершыню прануецца чытачу ў перакладзе непасрэдна з мовы арыгіналу – фінскай.

Адрасуецца шырокаму колу аматараў прыгожага пісьменства.

Нешта падобнае да "Калевалы" можна скласці і з беларускіх казак. Падабраць у іх парадак, пералажыць, магчыма, у вершы і звязаць адным героем, якім-небудзь кавалём, ці што…

Народ жа вечны, вечнае яго мастацтва, вечныя і творцы песні і казкі. У такім перакананні ўмацоўвала мяне "Калевала".

Якуб Колас.

Мінск – горад шумны, заняты і дзелавіты, як і належыць сталіцы. Але ёсць у ім людзі, якім дазволена бачыць іншы, унутраны яго бок – Падсвецце, месца, дзе жывуць казкі, паданні і гарадское чараўніцтва. Малады маг-абярэжнік Максім – з тых, хто сочыць за захаваннем мяжы паміж звыклым і тагасветным. Вы ніколі не бачылі русалак на набярэжнай?

У адным з самых беларусацэнтрычных твораў – гістарычнай аповесці "Кароль у Нясвіжы. 1784" – расказваецца пра паездку на сейм у Гародню апошняга вялікага князя літоўскага і караля польскага, нашага земляка Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Падчас падарожжа ён спыняўся ў Нясвіжскім палацы наймагутнейшага магната Рэчы Паспалітай Караля Станіслава Радзівіла, знакамітага Пане Каханку, які наладзіў Панятоўскаму неверагодна ўрачысты і фантасмагарычны прыём.

Сабраныя ў кнізе аповесці сусветнавядомага беларускага пісьменніка Васіля Быкава прысвечаны жыццю людзей, што апынуліся пад акупацыяй.

Героі прапанаваных твораў вырашаюць для сябе найскладанае пытанне: як пад гнётам няўмольных абставінаў застацца Чалавекам.

Кастусь Тарасаў неверагодна глыбока ведаў і адчуваў гісторыю – як яе матэрыяльны свет, так і патаемныя рухі чалавечай душы. Яго лёгка ўявіць і ў баявым шыхце рыцараў Вялікага Княства Літоўскага на полі Аршанскай бітвы, і ў велікодным віленскім натоўпе часоў Жыгімонта Аўгуста і Барбары Радзівіл. Беларускае мінулае для Тарасава – не толькі перамогі і ўзлёты светлага чалавечага духу, але і горкія паразы, рэнегацтва, чорныя здрады з падзеннем у пекла.

Ён, магчыма, як ніхто іншы адчуваў трагізм айчыннай гісторыі. Аповесць "На вайне" прысвечаная падзеям крывавага патопу сярэдзіны XVII стагоддзя, калі Беларусь страціла больш за палову свайго насельніцтва. Літаратурна-гістарычныя эсэ Кастуся Тарасава, якія таксама ўвайшлі ў кнігу, – заўсёды нечаканыя і глыбокія.

Пісьменнік адкрывае нам новыя імёны і бескампрамісна паказвае чалавечыя слабасці і заганы ўжо вядомых герояў.

Змрочны пачатак саракавых: стоячы ўначы на Лісабонскай набярэжнай, нейкі мужчына не зводзіць вачэй з карабля. Гэты мужчына – нямецкі эмігрант. Яго мэта – Амерыка. Але ён не мае ні візы, ні грошай. Раптам незнаёмец прапаноўвае яму два квіткі на карабель. Задарма, але пры адной умове: ён не хоча заставацца ў гэтую ноч адзін. Ён хоча расказаць іншаму чалавеку сваю гісторыю: гісторыю уцёкаў, гісторыю, якая пачалася ў Аснабруку ў 1933 годзе і заканчваецца гэтай ноччу на набярэжнай Лісабона, апошняга прытулку для ўсіх еўрапейскіх уцекачоў. Карабель, які чакае на рацэ Тэжу і які мусіў стаць ягоным выратаваннем, ужо нічога не значыць для гэтага чалавека. Бо яму няма больш дзеля чаго імкнуцца да свабоды.

Раман Рэмарка, які меў нязменны поспех з моманту выхаду ў свет у 1963 годзе, захапляе ад першага да апошняга радка і разам з тым перадае ўсю пакутлівасць эмігранцкага лёсу, у якім каханне і смерць з’яўляюцца нязменнымі спадарожнікамі існавання.